terug

Het heeft even geduurd voordat ik aan de tekst over Ernst Fuchs dorst te beginnen. Wellicht is het niet zo vreemd dat ik er tot nu aan toe voor terug huiverde. Dit is een hele grote jongen. Die zich al heel vroeg het vakmanschap van de vroegere Vlaamse schilders wist te verwerven. Waarvan de indruk die de visionair Jeroen Bosch op hem maakte niet ongenoemd mag blijven. Via het Maniërisme en de Jugendstil is hij vervolgens thuis gekomen in het Fantastisch Realisme, dat hij als geen ander beheerst.  Kippenvel krijg ik als ik zie hoe hij vroeger en nu met elkaar weet te vermengen. Veel op zijn afbeeldingen is zo geschilderd, dat we ons terug in de middeleeuwen kunnen wanen, maar altijd is daar dan een detail dat ons met een shock terugzet in het ‘hier en nu’.  Eén grote aanklacht in mijn hart griffend: ' hebben wij mensen dan niets geleerd!  Zijn wij gedoemd - om naast alle schoonheid waartoe we ook in staat zijn - agressieve beesten te blijven? Tweedracht en verderf zaaiend, omdat we net zoals onze goden verdwaald blijken te zijn in het spookbos der waanzin.' Als we kijken het schilderij ‘De strijd van de herscheppende goden’, zien we daar een rijkdom aan archetypisch droom materiaal. Hoewel droom? Nacht-merriesch is ook op zijn plaats. Zoals in veel van de schilderijen die mij boeien was Fuchs ook bevlogen door het Pluto/Persephone thema. Met dien verstande dat, mijns inziens, het heilige huwelijk der tegenstellingen tussen leven en dood, onschuld en verkrachting hier onmiskenbaar een homo-erotisch ondertoon kreeg. Het door pijlen doorboorde lichaam van de martelaar St. Sebastian heeft de extatische lading van een offerande aan de heilige fallus. Extase en verschrikking liggen heel dicht bij elkaar. Magistraal heeft Fuchs zich uitgeleefd om onschuld en verschrikking met elkaar te verweven, zelfs om te keren. In de Griekse mythe is het de lieflijke maagd Persephone die door, een door lust overweldigde, Pluto werd geschaakt en verkracht. Om daarna door hem te worden gedwongen aan zijn zijde te moeten leven in het ondergrondse dodenrijk.  Dit mag zeer wel worden vertaald als de archetypische onderbuikwereld der verdrongen complexen, die veelal in hun kern religieus en seksueel getint zijn. Met groot gevoel voor theatraal effect heeft Fuchs de rollen weten om te draaien. In zijn schilderij toont de lieflijke lentegodin zich in haar gestalte van de oerheks die de bron van leven en dood beheerst. Terwijl het de jongeling is die als een onschuldig offerlam wordt opgevoerd. Dit gegeven voert ons nog veel verder terug in de tijd dan de Griekse mythen. Terug naar de periode waarin de vrouwelijke godin het helemaal voor het zeggen had en de man nog een aan haar onderworpen rol speelde in de cyclus van dood en wedergeboorte.  De godin symboliseerde namelijk het onvergankelijke, eeuwigdurende principe.  Zij bracht het nieuwe leven op de aarde, terwijl de man in die tijd nog niet eens wist dat hij daarbij een evenredig grote inbreng had. Het veranderlijke, vergankelijke principe werd door hem gesymboliseerd en tijdens het extatische ritueel aan het eind van de oogstfeesten werd hij - in de vorm van de zoon/minnaar van de godin - geofferd. Waarna zijn lichaam uiteen werd gereten door een meute uitzinnige vrouwen en daarna in verschillende windrichtingen op het land begraven. Hiermee werd moeder aarde als het ware opnieuw bevrucht om in het volgend voorjaar wederom uit te botten. De gehele winterperiode stond in het teken van rouw om de geofferde zoon/gemaal. Pas als de nieuwe lente openbrak was het gedaan met alle droefheid. Dan stond het leven wederom in het teken van nieuwe bevruchting. Dit werd gevierd met een lenteritueel waarin de meest viriele en sterke onder de jonge mannen werd gekozen om als de zoon/bruidegom van de godin aan haar zijde plaats te nemen. Gedurende het hele seizoen werd deze 'Ramgod' alle eer en respect verleent die de gemaal van de Godin waardig was, tot het oogstritueel het einde van de jaarlijkse cyclus aankondigde. Naar dit herscheppende proces van dood, verraad en wedergeboorte wordt in dit schilderij zeer nadrukkelijk verwezen.  Als een sadomasochistische meesters houdt de godin de zojuist geofferde jongeling letterlijk aan de voet genageld in haar grip. In haar hand toont ze ons het tijdloze wereldei met het alziende oog en heel letterlijk verwijst ze naar de opengesperde vulva van moeder aarde die gretig het moment van haar nieuwe bevruchting afwacht.